ҚазҰУ ғалымдары Қазақ КСР-дегі әскери тұтқындар лагерлерінің тарихи-құқықтық сипатын ашуда

Екінші дүниежүзілік соғыс тарихына қатысты архив материалдары әлі толық ғылыми айналымға енген жоқ. Қазақстан тарихнамасында әскери тұтқындар мәселесі көбіне лагерь жүйесін ұйымдастыру, еңбекке пайдалану және идеологиялық тәрбие салаларымен шектеліп келді, ал тұтқындардың лагерь шындығын қабылдауы, құндылықтар жүйесінің трансформациясы, мәдениетаралық коммуникация және соғыстан кейінгі қоғамға қайта қосылуы сияқты мәселелер зерттелмей қалды. Немістер мен басқа ұлт өкілдерінің тұтқындығы отандық зерттеушілердің назарынан тыс қалып, көбіне жапондарға қатысты жалпы сипаттағы еңбектер ғана кездеседі.

Жобаның мақсаты — Қазақ КСР территориясындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың әскери тұтқындарын ұстаудың аймақтық ерекшеліктерін тарих пен құқықтану ғылымдарының түйісінде пәнаралық тұрғыда зерттеу. Зерттеу немістер, жапондар және итальяндар мысалында жүргізіледі — бұл үш мемлекет өкілдері Қазақ КСР территориясында ұсталған тұтқындардың басым бөлігін құрады. Жоба отандық тарихнамада алғаш рет пәнаралық тәсілдер арқылы кеңестік тұтқын мен интернация тарихының теориясы мен тәжірибесін зерттейді.

Зерттеу он міндетті қамтиды: әр түрлі тарихи кезеңдегі әскери тұтқындар мәселесіне қатысты ғылыми ұстанымдарды интерпретациялау; тұтқындарды ұстау мен лагерлік өмірді ұйымдастыру бойынша жаңа архив материалдарын анықтау; тұтқындардың Қазақ КСР экономикасына қосқан үлесін статистикалық деректер арқылы көрсету; лагерь жүйесіндегі күнделікті өмірдің ерекшеліктерін ашу; тұтқындардың лагерь өміріне бейімделуі мен кеңестік доктриналарды қабылдауын зерттеу; тұтқындардың саны мен құрамының просопографиялық бейнесін қалыптастыру; ұстау жүйесінің қалыптасу процесін талдау; интернирование тәртібінің саяси-құқықтық реттелуін анықтау; лагерьлердегі жазалау әдістері мен идеологиялық тәрбие сипатын зерттеу; және репатриация мәселесінің тәуелсіз Қазақстанда шешілу механизмдерін ашу.

Зерттеу салыстырмалы тарихи, жүйелілік, тарихи-статистикалық, тарихи-хронологиялық және просопографиялық әдістерді, сондай-ақ құқықтық салыстырмалы және құқықтық модельдеу тәсілдерін біріктіреді. Деректер Германияның Федералды және әскери архивтерінен (Кобленц, Фрайбург), Италияның Орталық Мемлекеттік архивінен (Рим), Жапонияның ұлттық архивінен (Токио), сондай-ақ Алматы, Шығыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарының қала, облыс, аудан архивтерінен жиналады. Жоба жетекшісі Қазақстан Республикасы Президент Архивінің қорларымен жұмыс тәжірибесіне ие, ал жоба құрамындағы докторант Токио университетінде ғылыми тағылымдамадан өтіп, жапон соғыс тұтқындарын зерттейтін ғалымдармен байланыс орнатқан.

Жоба нәтижесінде Web of Science Q1-Q2 квартиліне немесе Scopus CiteScore процентилі кемінде 50 журналдарда кемінде 2 мақала, ҒЖБССҚК ұсынған журналдарда кемінде 4 мақала (олардың бірі мультидисциплинарлық санатта) жарияланады, деректер жинағы құрастырылып, авторлық куәлік алынады, кемінде 1 PhD докторы дайындалады. Жоба нәтижелері жоғары оқу орындарының оқулықтарында, ғылыми еңбектерде қолданылып, соғыста қаза тапқандардың жерлеу орындарын анықтауда халықаралық қоғамдастыққа көмектеседі.

36 айға (2025-2027 жж.) есептелген бұл жоба тарих пен құқықтану ғылымдарының тоғысында жаңа білім қалыптастырып, Германия, Жапония, Италия мемлекеттерінің ғылыми ортасымен халықаралық ынтымақтастыққа негіз қалайды.