ТҮРКІ ДҮНИЕСІНІҢ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫҚ МАҚТАНЫШЫ

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Басқарма Төрағасы - Ректор Жансейіт Түймебаевтың
«Qazaq universiteti»газетінде жарық көрген  мақаласы

Тарих тасқынынан аман өтіп, адамзат өркение­тінің ортақ қазынасына айналған дара тұлғалар болады. Олар белгілі бір ұлттың шеңберімен шектелмей, ғаламдық ой-сананың көкжиегін кеңейтеді. Солардың шоқтығы биігі – Әбу Насыр әл-Фараби. Түркі топырағынан түлеп ұшып, Шығыс пен Батыс мәдениетін тоғыстырған кемеңгердің мұрасын зерделеу – біз үшін ғылыми парыз әрі биік рухани жауапкершілік.

Әл-Фараби тек орта­ға­сыр­лық философ немесе энци­кло­педист-ғалым емес. Ол – түркі дүниесінің интеллектуалдық қуатын әлемге танытқан тұлға, өркениеттер сұхбатының символы, адамзат ақыл-ойының биік шыңы. Оның трактаттарынан бір ғана дәуірдің емес, мәңгілік ізденістің лебі сезіледі. Ойшыл ғылымды да, музыканы да, логика мен этиканы да бір­тұтас үйлесімде қарас­тырды. Бұл – бөлшектенген білімге емес, тұтастыққа ұмтылған кемең­гердің қолтаңбасы.

Түркітанушы ретінде бізді толғандыратын басты мәселе – әл-Фарабидің түркілік болмысы мен оның дүниетанымы арасындағы сабақтастық. Біз көбіне оны араб тілінде жазған философ ретінде қабылдауға бейімбіз. Алайда тіл – таным­ның құралы. Ал рухани тамыр әлдеқайда тереңде. Далалық мәдениетке тән кеңдік, үй­­ле­сімге ұмтылу, табиғат пен адам арасындағы үндестік идеялары оның еңбектерінің өн бойынан анық аңғарылады.

Әл-Фараби – өз заманының ғана емес, келер ұрпақтың да ұстазы. Оның «қайырымды қала» туралы ілімі – утопиялық қиял емес, адамзат қоғамының моральдық бағдаршамы. Ол парасат пен ізгілікті мемле­кет­тің басты тірегіне айналдырды. Бүгінгі жаһандану дәуірінде, рухани құндылықтар қайта таразыға түсіп жатқан кезеңде әл-Фараби мұрасы бұрынғыдан да өзекті. Ғұлама еңбектері өркениеттің технологиялық дамуымен қатар, адамгершілік пен парасат биігін сақтау қажеттігін еске салады.

Ғалым үшін ең маңыздысы – ұлы тұлғаны құр ұлықтау емес, оның ілімін терең түсіну. Ал түсіну арқылы өзімізді тану. Әл-Фараби мұрасына жете үңілу – түркі өркениетінің зият­кер­лік әлеуетін мойындау ғана емес, сол сабақтастықты жал­ғас­тыру жауапкершілігі.

1991 жылы мемлекеттік ше­­шіммен еліміздің бас уни­вер­ситетіне Шығыс өркение­ті­нің ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби есімінің берілуі Тәуелсіздік қарсаңындағы ұлттық рухани жаңғырудың тарихи көрінісі болды. Осы қадам арқылы оқу орнының ғылыми-академиялық бағыты терең тарихи тамырлармен сабақтасып, отандық білім беру жүйесінде ұлттық құндылық­тар­ды дәріптеу мен әлемдік ғылыми кеңістікке ену идеясы тоғысты. Әл-Фараби есімі уни­верситеттің миссиясы мен да­му стратегиясының жетекші ру­хани бағдарына айналды.

Соңғы жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универ­си­теті ұлы ғұламаның идеяларын тек атау деңгейінде емес, мазмұндық, концептуалды тұрғыдан жаңғыртуға бағыт алып келеді. Университет қа­бырғасында «қайырымды қоғам», «парасатты адам», «ғылым мен ізгілік үндестігі» се­кілді әл-Фараби тұжырым­да­ры заманауи білім беру моделінің темірқазығы ретінде орнықты.

Ғылым мен инновацияны ұштастыру, халықаралық ака­де­миялық кеңістікке өріс ашу, жас зерттеушілердің зияткерлік әлеуетін арттыру – осы рухани негіздің нақты нәтижесі. Уни­вер­ситеттің зерттеу орт­а­лық­та­ры мен ғылыми мектептері әл-Фараби іліміндегі тұтастық қағидатын басшылыққа алып, жаратылыстану мен гума­ни­тар­лық білімді өзара сабақ­тастыра дамы­туда. Бұл – ғұламаның «білім – адамды кемелдікке жеткізетін құрал» деген ұста­ны­мы­ның заманауи жалғасы. Осы­лайша әл-Фараби мұрасы тарихи мұрағат шеңберінде қалмай, бүгінгі ғылым мен білім кеңістігінде өмір сүріп жатқан тірі идея ретінде көрініс табуда.

Ұлы ойшылдың өмір дере­гі­не сүйенсек, Әбу Насыр Мұ­хам­мед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ әл-Фараби 870 жылы Фараб шаһарының Уәсидж қонысында дүниеге келген. Оның әкесі Самани әулеті билік құрған кезеңде әскери-саяси лауазым атқарған, қоғамда беделді орын иеленген тұлға болған. Мұндай ортада өскен жас Әбу Насыр ерте жастан білімге құштарлық танытып, терең діни әрі философиялық ілімдерді меңгеруге ден қойды. Алғашқы кезеңде сот ісін («қада’») жүргізу қызметін де атқарған. Дегенмен таным көк­жие­гін кеңейтуге деген үздіксіз ұмтылыс оны әлемдік ғылым мен өркениет орталықтарына жетелеп, адамзат ақыл-ойының шыңына көтерді.

Білім жолындағы ізденіс ғұламаны әуелі Мерв, Бұхара, Са­мар­қан, Балх сияқты сол дәуірдің ірі ғылыми орталық­та­ры­на жетелейді. Қырық жас ша­масында ол сол заманның интеллектуалдық орталығы – Бағдатқа табан тірейді. Мұнда Харран қаласында логика мен философиядан терең сабақ берген христиан ойшылы Йуханна ибн Хайлянмен жүздесіп, өз ілімін жетілдіреді. Ал Бағдатта Аристотельдің «Органонын» жетік меңгерген ұстаз Әбу Бишр Матта ибн Юнустан мантық (логика) ғылы­мын меңгереді. Бұл кезең ой­шыл­дың дүниетанымының қа­лыптасуында шешуші рөл атқарды.

Бағдатта жүріп атақты фи­ло­лог Ибн Сарраджбен таны­сып, араб тілінің грамматикасы мен семантикасын терең меңгереді. Деректерде Ибн Саррадждың, керісінше, әл-Фарабиден ло­гика сабағын алғаны айтылады. Бұл жайт ғұламаның Бағ­датқа келгенге дейін-ақ араб тілін еркін меңгергенін, ал кейін оны ғылыми-теориялық дең­гей­­де кемеліне жеткізгенін көр­се­теді.

941 жылы Бағдаттағы саяси тұрақсыздыққа байланысты әл-Фараби Шам аймағына (Д­а­маск) қоныс аударып, он­­дағы әмір Сайф әд-Дәуланың сара­йына келеді. Тарихшы Ибн Хал­ли­канның еңбектерінде ғұ­­ла­­маның сарайға алғаш келуі мен оның тұлғалық болмысын, таңғажайып зердесін танытатын маңызды оқиға баяндалады.

Сарайға кірген ойшылды сынамақ болған әмір оған орын ұсын­ғанда, ғұлама: «Өз ор­­ным­да отырайын ба, әлде сіз­дің жаныңызға барайын ба?» деп сауал қояды. Әмір: «Қай жер ыңғайлы болса, сонда жай­ғас», – дегенде, әл-Фараби бір­ден әмірдің жанына отырады. Бұл оның өз интеллектуалдық деңгейін анық сезінген батыл ұстанымы еді. Осы сәтте әмір оққағарларына тек сарай қыз­меткерлеріне ғана түсінікті сирек тілде: «Егер бұл қонақ қойылатын күрделі сұрақтарға жауап бере алмаса, сарайдан шығарылсын», – деп бұйрық береді. Алайда әл-Фараби со­­лардың өз тілінде мүдірмей жауап қайырып, әмірдің ше­шімін кейінге қалдыруды өтінеді. Бұл жайт ғұламаның сирек кезде­се­тін полиглоттық қабілетін ай­ғақтайды. Деректерде оның жет­пістен астам тіл мен диа­лек­тіні меңгергені айтылады.

Пікірталас барысында қо­­йыл­­ған барлық ғылыми сауал­дар­ға мүдірмей жауап бер­ген ойшыл терең фило­со­фиялық пайымдарын ағыл-тегіл тар­қа­тады. Тіпті оны сы­науға келген са­рай ғалым­да­ры мен уәзір­ле­рі ғұламаның сөздерін қа­­ғаз­ға түсіріп алуға мәжбүр бо­­­лады. Жиын соңында са­­рай­­да музыка шыр­қалғанда, бұл өнердің тео­рия­сын жетік меңгерген әл-Фараби орын­дал­ған әуен­дердің сазына көңілі толмай, өзімен бірге алып жүрген аспабын қолға алады. Ол шерткен әуендер жиналғандарды бірде шат­тық­қа бөлеп, бірде мұңға батырып, соңында балбыраған ұй­қыға кетіреді. Бұл оқиға әл-Фарабидің тек энциклопедияшы-философ қана емес, сонымен бірге музыка теориясын терең зерттеп, оның адам психологиясына әсерін ғылыми әрі орындаушылық тұрғыдан дәлелдеген бірегей феномен болғанын көрсетеді. 

Ұлы мұраның халық жа­­дын­­да сақталып, көркем әде­биетте көрініс табуы заңдылық. Көр­некті ақын Мағжан Жұмабаев өзінің «Түркістан» поэмасында:

«Түріктің кім кеміткен 

музыкасын,

 Фараби тоғыз ішекті 

домбырасын

Шерткенде тоқсан тоғыз 

түрлендіріп,

Жұбанып, кім тыймаған 

көздің жасын?!» – 

деп жырлап, ғұламаның музы­ка­лық кемеңгерлігі мен дала­лық рухтың тереңдігін айшықты бейнелейді.

Шамда әмірдің қолдауына ие болғанына қарамастан, әл-Фараби тақуалылық пен қа­­рапайым өмір салтын ұстан­ды. Күн­діз бағбандықпен, түнде қарауыл қызметін атқара жү­ріп, кітап оқудан ажыра­ма­­ған. Күнделікті қажеттілігін 4 дирхаммен ғана шектеп, дүние-мүлік жинамауы оның рухани кемелдікті бәрінен жоғары қойғанын білдіреді. 950 жылы Дамаскіде 80 жасында дү­ниеден өткен ғұламаны ақ­тық сапарға шығарып салуға әмір Сайф әд-Дәула бастаған сол дәуірдің ең беделді тұлғалары қатысады.

Библиограф Ибн Әби Усай­биа­ның жазбаларында Арис­то­тельдің «Китаб ән-нафс» («Жан туралы») еңбегінің қол­жаз­ба­сында әл-Фарабидің «Бұл кі­тапты жүз мәрте оқыдым» де­ген, ал «Әс-Сама’ әт-табиғи» («Физика») кітабына «Қырық рет оқы­сам да, қайта оралу қажет­ті­гін сезінемін» деген қолтаң­ба­лары сақталғаны айтылады. Бұл – білімге деген шексіз адал­дықтың көрінісі. «Арис­тотель­мен салыстыр­ған­да қайсыңыз озықсыз?» – деген сауалға: «Егер мен оның дәуі­рін­де өмір сүр­сем, ең алдыңғы шәкірті болар едім», – деп жауап беруі оның ұстазға деген құрметі мен академиялық әдебін танытады.

Әл-Фараби философия, ло­гика, саясаттану, этика, му­­зыка теориясы салаларын­да бай мұра қалдырды. Оның «Қайырымды қала тұр­ғын­да­­рының көзқарастары», «Ғы­­лымдар классификациясы», «Бақытқа жету туралы», «Ақыл жайында», «Әріптер кітабы» сияқты еңбектері әлемдік ғы­­лым жауһарына айналды. Аристотель мұрасын жүйелеп, да­мытқаны үшін ол адамзат тарихында «Әл-Муаллим әс-Сани» – «Екінші ұстаз» деген мәр­тебелі атаққа ие болды.

Француз философы Этьен Жильсон атап өткендей, әл- Кинди, әл-Фараби және Ибн Сина сияқты Шығыс ойшыл­да­рының еңбектерінсіз Батыс Еуропа схоластикасының өкілдері Фома Аквинский мен Дунс Скот ілімдерін толық түсіну мүмкін емес. Ислам фи­­лософиясы антикалық мұ­ра­ны сақтап қана қоймай, оны жаңа мазмұнмен байытып, Еуро­па­лық қайта өрлеу (Ренессанс) дәуірінің рухани ал­­ғышарт­та­рын қалып­тас­тырды. Әл-Фа­раби идеялары анти­ка­лық философия мен еуропалық тео­логия арасын­дағы зият­кер­лік көпір қызметін атқарды.

Осы тұрғыдан алғанда, әл- Фараби бастаған Шығыс ой­­шыл­­дарының мұрасы – тар ай­мақтық құбылыс емес, ға­­ламдық ой-сана эволю­ция­сының ажырамас бөлігі. Демек, Әбу Насыр әл-Фараби – түркі дүниесінің интеллектуалдық мақтанышы әрі өркениеттерді тоғыстырған ортақ рухани қазына. Түркі әлемінің бет бұ­рар Хантәңірідей биік тұл­ға­сы ретінде әл-Фарабидің ғы­лым сәулесі уақыт өткен сайын жарқырай бермек.