Еңбек бөлінісінен – цифрлық экономикаға дейін

Биыл экономикалық ой тарихындағы аса маңызды еңбектердің бірі – Адам Смиттің «Ха­лықтар байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу» атты кітабының жарық көр­ге­ніне 250 жыл толады. Алғаш рет 1776 жылы жарияланған бұл еңбек экономикалық ғылымның қалыптасуына орасан зор ықпал етіп, бүгінгі күнге дейін экономи­ка­лық өсу, бәсекелестік, кәсіпкерлік, еңбек бөлінісі және мемлекет­тің рөлі сияқты мәселе­лер­ді түсіндіруде маңыз­ды идеялардың негізі болып келеді.

Адам Смит тек экономист емес, қоғамдық өмірді өзара байланысқан күрделі жүйе ретінде түсіндіруге ұмтылған ғалым. Ол экономикалық қыз­­метті саяси, құқықтық, әлеуметтік және адамгершілік институттармен тығыз байланыста қарастырды. Сондықтан Смиттің ғылыми мұрасы оны тек еркін нарықты жақтаушы ретінде қабылдайтын кең таралған түсініктен әлдеқайда ауқымды.

Адам Смиттің маңызды ғылыми жетістіктерінің бірі – ұлттық байлық ұғымын қа­растыруында. XVIII ғасырда меркантилизм идеялары ықпалды болды, оның өкілдері мемлекеттің экономикалық қуатын ең алдымен алтын мен күмістің қоры және сыртқы сау­дадағы оң теңгеріммен бай­­ланыстырды. Ал Смит бұ­­ған мүлде өзгеше көзқарас ұсынды. Ол байлықтың басты қайнар көзі қоғамның тиімді қызметінде, айырбастың да­­муында және экономиканың халыққа қажетті тауарлар мен қызметтермен қамтамасыз ету қабілетінде деп есептеді. Бұл көзқарас байлықты тиімді өндіріс нәтижесі ретінде қа­райды, бұл идея қазіргі таңда да өз маңызын жоғалтқан жоқ. 

«Халықтар байлығы» ең­­бе­гіндегі ең танымал қа­ғи­да­лар­дың бірі еңбек бөлінісі тео­риясы. Оны түсіндіру үшін Смит түй­реуіш мануфактурасының мы­­салын келтіреді. Егер бір адам өндірістік операция­лар­дың барлығын өзі орындаса, оның өнімділігі салыстырмалы түрде төмен болады. Ал өндіріс үде­рісі жеке операцияларға бө­­лі­ніп, әр жұмысшы белгілі бір қызметке маманданған жағ­дай­да өнім көлемі бірнеше есе артады.

Смиттің пікірінше, өнім­ділік­тің өсуі жұмысшылардың кәсіби дағдыларының жетілуі, бір операциядан екіншісіне ауысуға кететін уақыттың қысқаруы және мамандандырылған ма­шиналар мен құралдарды пайдалану мүмкіндігінің артуы есебінен қамтамасыз етіледі. Екі ғасыр өткеннен кейін де бұл қағида өзінің маңызын жоғалтқан жоқ. Керісінше, ол қазіргі әлемдік экономиканың ұйымдастырылуының негізіне айналды. Цифрлық экономика да мамандану қағидасының жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді. Қазіргі заманғы бір өнімді әлемнің әр бөлігінде орналасқан мамандар, инженерлер, дизайнерлер, маркетологтар мен сарапшылар бірлесіп онлайн жасай алады. Осылайша еңбек бөлінісі жө­ніндегі классикалық идея бүгінде жаһандық сипатқа ие болды.

Смит еңбек бөлінісін капи­тал­дың жинақталуымен байланыстырды. Өнімділіктің ар­туы қосымша өнім жасауға мүмкіндік береді. Оның белгілі бір бөлігі өндірісті кеңейтуге, құрал-жабдықтар сатып алуға және жаңа технологияларды енгізуге бағытталуы мүмкін. Осылайша келесідей өзіндік даму тетігі қалыптасады: еңбек бөлінісі – өнімділіктің өсуі – табыстың артуы – капиталдың жинақталуы – инвестиция­лар – технологиялық жетіл­ді­ру – өнімділіктің одан әрі өсуі. Қазіргі экономи­ка да көп жағдайда осы ло­­ги­ка бойынша дамиды. Кә­сіп­орындардың цифрлық тех­но­логияларға, жасанды ин­­тел­лектіге, автоматтандыру мен роботтандыруға салатын инвестициялары өндіріс тиімділігін арттырып, жаңа өнімдер жасауға мүмкіндік береді. Демек, Смит идеялары технологиялық экономика жағдайында да экономикалық өсудің негізгі тетіктерін тү­­сі­нуге көмектеседі.

Адам Смит идеяларының қазіргі экономикадағы маңы­зын түсіндіруде жоғары эко­но­микалық білімнің рөлі ерекше. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Экономика және бизнес жоғары мектебінде болашақ экономистер классикалық және заманауи экономикалық тео­рия­ларды, экономикалық ілім­дер тарихын, кәсіпорын экономикасын, қаржы мен басқару мәселелерін жүйелі түрде меңгереді. Мұндай білім беру ортасы студенттерге Адам Смит еңбектерін тек тарихи мұра ретінде емес, қазіргі экономикалық үдерістерді тал­даудың теориялық не­­гі­зі ретінде қарастыруға мүм­кіндік береді. Әсіресе еңбек бөлінісі, өнімділік, капиталдың жинақталуы, кәсіпкерлік пен бәсекелестік мәселелері қазіргі Қазақстан экономикасының дамуымен байланыстыра зерт­теліп, студенттердің эко­номикалық ойлауын және сы­ни талдау дағдыларын қалып­тас­тыруға ықпал етеді.

Адам Смит мұрасының бір ерекшелігі – экономиканы өндіріс, айырбас, адамдардың мүдделері, мемлекет, институттар мен адамгершілік нормалар өзара әрекет ететін тірі жүйе ретінде қарастырды. Технологиялар, бизнес модельдер мен жаһандық экономиканың құрылымы өзгергенімен, Адам Смит қарастырған эко­номикалық дамудың іргелі мәселелері әлі де өзекті.

Бикен НҰРМАНОВА, 

аға оқытушы

Гүлмира АНДАБАЕВА, 

доцент-зерттеуші