2026 жылғы 12 маусымда әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетінде еліміздегі тарихи информатика бағытының негізін салушы, көрнекті қазақстандық тарихшы, тарих ғылымдарының докторы, профессор Сәуле Әукенқызы Жақышеваның 70 жылдығына арналған «Әлемдік және отандық тарихтың өзекті мәселелері: историография, деректану және тарихи зерттеулердегі заманауи әдістер» тақырыбындағы Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Конференцияның тақырыптық тұжырымдамасы мерейтой иесінің ғылыми қызметінің негізгі бағыттарымен тығыз ұштасып, сонымен бірге қазіргі заманғы тарих ғылымының өзекті мәселелерінің кең ауқымын қамтыды: дүниежүзілік және отандық тарих, историография мен деректану, саяси қуғын-сүргін тарихы мен тарихи жады, сандық (квантитативті) тарих және тарихи информатика, Digital History және Digital Humanities, тарихи деректер базасы, геоақпараттық және желілік әдістер, цифрлық герменевтика мен жасанды интеллект технологиялары.
Конференция ауқымды географиясымен және қатысушыларының жоғары өкілдік құрамымен ерекшеленді. Пленарлық және секциялық отырыстарда Қазақстан, Франция, Ресей, Өзбекстан және Армениядан 67 ғылыми баяндамашы тіркелді. Қазақстандық география Алматы, Астана, Қарағанды, Жезқазған, Ақтөбе, Көкшетау, Павлодар және Шымкент қалаларын; ресейлік география Мәскеу, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Барнаул, Красноярск, Пермь, Курск, Абакан және Қызыл қалаларын қамтыды. Халықаралық қатысушылар қатарын Париж, Ташкент және Ереваннан келген зерттеушілер толықтырды. Конференцияға университеттердің, академиялық бейіндегі институттардың, ғылыми-зерттеу орталықтары мен басқа да ғылыми-білім беру ұйымдарының өкілдері қатысты. Бағдарлама бойынша пленарлық мәжіліс, бес тақырыптық секцияның жұмысы және қорытынды ғылыми пікірталас өткізілді.
Конференция ұйымдастырушысы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың тарих факультеті болды. Ұйымдастыру комитетін әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Басқарма Төрағасы – Ректоры Ж.Қ. Түймебаев басқарды, ол мерейтой иесін «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ға сіңірген еңбегі үшін» күміс медалімен марапаттады. Пленарлық мәжіліске белгілі қазақстандық медиевист-ғалым, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ.Т. Жұмағұлов модераторлық етті.
Салтанатты бөлім мерейтой иесін құттықтаудан басталды. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректоры Ж.Қ. Түймебаевтың, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетінің ректоры Н.О. Дулатбековтің, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры, ҚР ҰҒА академигі З.Е. Қабылдиновтың, Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі Мемлекеттік комиссияның Жобалық кеңсесінің жетекшісі, з.ғ.к. С.Ә. Қасымовтың, Ресейдің Тұңғыш Президенті Б.Н. Ельцин атындағы Орал федералдық университеті Орал гуманитарлық институтының директоры, РАО академигі Э.Э. Сыманюктің, Қазақстан Пагуош комитетінің төрағасы В. Школьниктің, Тарихи информатика саласындағы зерттеушілердің өңіраралық қауымдастығының президенті, Алтай мемлекеттік университетінің профессоры В.Н. Владимировтың, ҚР ҰҒА академигі, ҚазҰУ-дың Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі Б.Б. Кәрібаевтың, ҚазҰУ-дың «Парасат» кәсіподақ ұйымының төрағасы Т.Қ. Мекебаевтың, тарих факультетінің деканы, т.ғ.д. Д.С. Байғұнақовтың және т.б. құттықтау хаттары табыс етілді. Мерейгерді құттықтау және марапаттау шараларынан кейін конференцияның ғылыми бөлімі басталды.
Пленарлық отырыста тарихи информатика мен квантитативті тарих мәселелері басты орындардың бірін алды. РҒА корреспондент-мүшесі, М.В. Ломоносов атындағы ММУ тарих факультеті тарихи информатика кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Л.И. Бородкин «Кеңес өнеркәсібінің алғашқы бесжылдықтарындағы еңбекақы теңсіздігі динамикасы туралы деректер аналитикасы» тақырыбында баяндама жасады. Зерттеу кеңестік индустрияландыру жылдарындағы өнеркәсіптік еңбекті материалдық ынталандыру мәселесіне арналды. Баяндамашы статистикалық дереккөздер негізінде 1920 жылдардағы салыстырмалы теңгермешілдік тәсілден алғашқы бесжылдықтар кезеңіндегі еңбекақыны саралаудың (дифференциациялаудың) күшеюіне көшу барысын көрсетті. Теңсіздікті өлшеу үшін децильдік коэффициент, Джини индексі және басқа да сандық көрсеткіштер қолданылды. Екінші бесжылдықта металлургия саласындағы еңбекақы дифференциациясының нақты деңгейі жаңартылған тарифтік кестеде көзделген деңгейден жоғары болып шыққаны туралы тұжырым ерекше қызығушылық тудырды. Баяндама тарихи деректер аналитикасының зерттеушілік мүмкіндіктерін айқын көрсетті: мұнда сандық әдістер белгілі процестерді тек сипаттап қана қоймай, олардың ауқымы мен динамикасын нақтылауға жол ашады.
Тарих ғылымындағы квантитативті бағыттың қалыптасу тарихына тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген ғылым қайраткері Т.И. Славконың «1960–1980 жылдардағы Ресейдегі бұқаралық тарихи деректерді зерттеудің математикалық әдістері» атты баяндамасы арналды.
Пленарлық отырыста мәскеулік зерттеушілердің еңбектерінде жасанды интеллект пен машиналық оқытуды қолданудың өзекті мәселелері көтерілді. Тарих ғылымдарының докторы Ю.Ю. Юмашева «Деректануда жасанды интеллект технологияларын қолданудың мүмкіндіктері мен сын-қатерлері» баяндамасында жаңа технологиялардың әлеуетін және деректанулық зерттеулердің соған байланысты әдіснамалық мәселелерін қарастырса, тарих ғылымдарының кандидаты, ММУ тарихи информатика кафедрасының доценті А.Ю. Володин «Машиналық оқыту жетістіктеріне тәнті болған тарихшы құралдарындағы цифрлық герменевтика» тақырыбында баяндама ұсынды. Оның басты назарында тарихшының деректерді бақылау нәтижелерін формальданған деректерге айналдыру әдісі ретіндегі цифрлық герменевтика болды. Тарихи бақылауларды датафикациялаудағы дерекке бағдарланған және мәселеге бағдарланған тәсілдер, тарихи білімді алу кезіндегі абстракциялау мәселесі және цифрлық құралдарды әуелден-ақ объективті ретінде қабылдаудың қауіптілігі қарастырылды. Зерттеушінің алгоритмдер мен интерфейстерге сыни тұрғыдан рефлексия жасауының және заманауи тарихшының мультимодальды сауаттылығын дамытудың қажеттілігі баяндаманың маңызды тұжырымына айналды.
Пленарлық және секциялық баяндамалардың елеулі бөлігі кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихына, саяси қуғын-сүргінге, ГУЛАГ-қа, көші-қон үдерістері мен тарихи жадыға арналды. Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің тарих ғылымдарының докторы, профессоры З.Ғ. Сақтағанова «Қазақстандағы ГУЛАГ лагерьлеріндегі әйелдер мен балалар контингенті: 1930 жылдар – 1940 жылдардың басындағы медициналық-санитарлық қызмет көрсету туралы (Қарлаг материалдары негізінде)» зерттеуін ұсынды. Қ.Н. Балтабаева мен Т.Қ. Алланиязов 1920–1940 жылдардағы партиялық-кеңестік органдардың құжаттары бойынша босқындар мен қабылдаушы қоғам арасындағы қарым-қатынасты қарастырды. Саяси қуғын-сүргін тақырыбы секциялық баяндамаларда да жалғасын тапты, бұл кеңестік репрессиялық саясат тетіктерін, оның әлеуметтік салдарын және тарихи жадыдағы көрінісін зерттеудің ғылыми өзектілігін көрсетеді.
Бірінші секцияның жұмысында РҒА Ресей тарихы институтының бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Д.А. Аманжолованың «Қазақ АКСР тарихын зерттеудің өзекті мәселелері» атты баяндамасы маңызды орын алды. Кеңес дәуіріндегі ұлттық саясат пен ұлттық-мемлекеттік құрылыс тарихының жетекші мамандарының бірінің Қазақ АКСР тарихына ден қоюы қазақстандық материалды мемлекеттіліктің кеңестік моделін, автономиялық республикалардың ұлттық саясаты мен институционалдық дамуын зерттеудің кең ғылыми кеңістігіне кіріктіруге мүмкіндік берді.
Кеңестік қуғын-сүргін жүйесін зерттеудің халықаралық қыры француз тарихшысы Гийом Минеа-Пиктің (Guillaume Minea-Pic – тарих және өркениет бойынша PhD, CERCEC Ресей, Кавказ, Шығыс Еуропа және Орталық Азияны зерттеу орталығының зерттеушісі, EHESS/CNRS, Париж, Франция) сөзінде ерекше байқалды. Оның «ГУЛАГ-тың заманауи тарихнамасы: соңғы онжылдықтағы пікірталастар, үрдістер, жаңарулар мен сабақтастық» тақырыбындағы баяндамасы бірінші секцияның жұмысын ашты. Француз зерттеушісінің баяндамасы тек ГУЛАГ-тың нақты проблематикасы тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге кеңестік репрессиялық жүйені зерделеудегі отандық, ресейлік және батысеуропалық тарихнамалық тәсілдерді салыстыруға мүмкіндік бергенімен де құнды болды.
Тарихи зерттеулердегі қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды талқылау конференцияның жеке бағытын құрады. Тиісті секцияда ММУ тарихи информатика кафедрасының доценті, тарих ғылымдарының кандидаты С.А. Саломатина «Тарих ғылымындағы желілік талдаудың заманауи әдістері (“The Journal of Historical Network Research” журналының материалдарына шолу)» атты баяндамасын жасады. Әртүрлі дәуірлер мен елдерге қатысты он нақты-тарихи зерттеу негізінде тарихи желілік талдаудың мүмкіндіктері талданды. Баяндама желілік әдістерді қолданудың міндетті түрде мүлдем жаңа деректерді талап етпейтінін көрсетті: зерттеуші дәстүрлі тарихи материалдармен жұмыс істей алады, бірақ оларды құрылымдау арқылы адамдар, мекемелер мен географиялық нысандар арасындағы өзара іс-қимыл желілерін анықтауға мүмкіндік туады. Әсіресе, кең ауқымды зерттеу жобасының бір бөлігі бола отырып, желілік талдау жинақталған материалдарды қайта топтастыруға және қалыптасқан тарихнамалық көзқарастарды түзететін нәтижелерге қол жеткізуге қабілетті екендігі туралы қорытынды айрықша маңызды болды.
Орталық Азияның басқа мемлекеттерінің ғылыми мектептері өкілдерінің қатысуы да мәнді болды. Мирзо Ұлықбек атындағы Өзбекстан Ұлттық университетінің (Ташкент) профессоры З.Р. Ишанходжаева Екінші дүниежүзілік соғыс тарихын зерттеуде және тарихи жадыны мемориализациялауда жасанды интеллект пен цифрлық гуманитаристиканы қолдану мәселесін қарастырды. Бұл бағыт тарих ғылымының бүгінгі жай-күйі үшін өте көрнекті болып табылады, өйткені цифрлық әдістер мұнда тек деректерді өңдеу үшін ғана емес, сонымен бірге ұжымдық жадыны қалыптастыру, сақтау және ұсыну механизмдерін зерттеу үшін де қолданылады. Армения атынан тарих ғылымдарының докторы, профессор Э.Ш. Хуршудян шығып, «Шамалған / Шемолган: түрік бейімделуіндегі соғды топонимі» тақырыбында баяндама жасады. Ресми бағдарламада ол Арменияның Төтенше және Өкілетті Елшісі және «Hi-Telco Kazakhstan» компаниясының бас директоры ретінде географиялық тиістілігі Ереван – Алматы деп көрсетілген. Оның зерттеуі Орталық Азиядағы мәдени өзара іс-қимылдарды тарихи-лингвистикалық және деректанулық тұрғыдан талдау арқылы конференцияның проблемалық өрісін кеңейтті.
Тұтастай алғанда, конференция жұмысы әлемдік және отандық тарихтың өзекті мәселелерін, историография мен тарихи білімді қайта пайымдауды, деректану мен деректерді талдаудың заманауи әдістерін, тарихи зерттеулердегі ақпараттық технологияларды, сондай-ақ ежелгі, орта ғасырлар, жаңа және қазіргі заман тарихындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси процестерді қамтитын бес тақырыптық секция бойынша ұйымдастырылды. Форумның құрылымының өзі ұйымдастырушылардың тарихи білімнің дәстүрлі және цифрлық бағыттарын бөлмей, оларды біртұтас зерттеу кеңістігінде ұсынуға деген ұмтылысын көрсетті. Бірінші секция әлемдік және отандық тарихтың өзекті мәселелеріне, екіншісі – историографияға, үшіншісі – деректану мен тарихи деректерді талдаудың заманауи әдістеріне арналды.
Әр буын зерттеушілерінің бір алаңда тоғысуы да назар аударарлық болды. Академиктермен, ғылым докторларымен, профессорлармен және қалыптасқан ғылыми мектептердің жетекшілерімен қатар секциялық отырыстарға докторанттар мен аспиранттар белсенді қатысты.
Конференцияның ең маңызды нәтижелерінің бірі қазіргі тарих ғылымы дамуының жалпы тенденциясын айқындауы болды: жаңа цифрлық технологиялар дәстүрлі деректануды жоққа шығармайды, қайта оған бұрынғыдан да жоғары талаптар қояды. Тарихи деректер базасы, GIS, желілік талдау, цифрлық герменевтика, машиналық оқыту және жасанды интеллект бастапқы деректанулық сынды, тарихи ақпаратты формализациялауды, деректердің шығу тегін құжаттауды, деректердің толықтығы мен репрезентативтілігін бағалауды және алынған нәтижелерді міндетті мазмұндық тұрғыдан түсіндіруді (интерпретациялауды) талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, конференция атауында историографияның, деректанудың және тарихи зерттеудің қазіргі заманғы әдістерінің бірігуі оның нақты ғылыми тұжырымдамасын толық көрсетті.
Қатысушылардың халықаралық және өңіраралық құрамы әртүрлі зерттеу дәстүрлері мен тәсілдерін салыстыруға мүмкіндік берді. Қазақстан, Ресей, Франция, Өзбекстан және Армения ғалымдарының қатысуы, ірі елордалық және өңірлік ғылыми орталықтардың, университеттік және академиялық ғылымның өкілдігі кең ауқымды мәселелер бойынша — Қазақ АКСР тарихынан, саяси қуғын-сүргін мен ГУЛАГ-тан бастап тарихи желілерге, цифрлық герменевтика мен жасанды интеллектке дейін — кәсіби тәжірибе алмасуға септігін тигізді. Қазақстандық тарихи информатика мектебінің ресейлік және шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарымен кәсіби байланыстарын нығайтуы да кем түспейтін маңызды нәтиже болды.
Конференция қорытындысы бойынша форум жұмысының барлық негізгі бағыттары бойынша зерттеулерді біріктірген ғылыми материалдар жинағы жарық көрді. Басылымның тақырыптық құрылымы нақты-тарихи зерттеу, историография және деректану пәнаралық және цифрлық талдау әдістерімен барған сайын тығыз әрекеттесетін қазіргі заманғы тарих ғылымының сипатын айқындайды.
Профессор С.Ә. Жақышеваның 70 жылдығына арналған конференция бір мезгілде ғылыми әрі мерейтойлық мәнге ие болды. Мерейтой иесінің ғылыми өмірбаянына зер салу көпжылдық ғылыми-зерттеу және педагогикалық қызметті қорытындылаумен ғана емес, тарих ғылымының келешегін талқылаумен де заңды түрде байланысты болды. М.В. Ломоносов атындағы ММУ тарих факультетінің тарихи информатика кафедрасындағы әріптестерінің Мәскеу мемлекеттік университетінің сайтында конференция қорытындысы бойынша жарияланған ақпаратта (https://www.hist.msu.ru/about/gen_news/114629/) С.Ә. Жақышеваның Қазақстандағы тарихи информатика бағытының негізін қалаушы ретіндегі рөлін ерекше атап өтіп, қазақстандық тарихи информатика мектебіне одан әрі даму мен өркендеу тілеуі назар аударарлық жайт.
Осылайша, «Әлемдік және отандық тарихтың өзекті мәселелері: историография, деректану және тарихи зерттеулердегі заманауи әдістер» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция мерейтойлық шара шеңберінен әлдеқайда асып түсті. Ол түрлі ғылыми мектептер, елдер мен зерттеушілер ұрпақтары өкілдері арасындағы мазмұнды кәсіби диалог алаңына айналып, халықаралық ынтымақтастықтың жоғары әлеуетін көрсетті және тарих ғылымын дамытудың келешегі зор бағыттарын айқындады. Форумның ғылыми бағдарламасы тарихи зерттеулердің одан әрі дамуы іргелі деректанулық дайындықты, пәнаралық әдіснаманы және қазіргі заманғы цифрлық технологияларды интеграциялаумен тікелей байланысты екенін, бұл тарихи процестерді зерттеуді сапалық жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беретінін дәлелдеп берді.
